
Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Mathmethes Book Solutions Chapter-1: ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ, Exercise, Questions and Answers |
BSE Odisha 10th Class Mathmethes Book Solutions Chapter-1: ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ, question and Answers |
BSE Odisha Class 10th Mathmethes Book Solutions Chapter-1: ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ |
ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ |
ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ – ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ
ଅଧ୍ୟାୟ–୧: ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 1: ନିମ୍ନରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ନୁହେଁ?
2PbO(s) + C(s) -> 2Pb(s) + CO2(g)
(a) ଲେଡ୍ (Pb) ବିଜାରିତ ହେଉଛି।
(b) କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO2) ଜାରିତ ହେଉଛି।
(c) କାର୍ବନ (C) ଜାରିତ ହେଉଛି।
(d) ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହେଉଛି।
(i) (a) ଓ (b)
(ii) (a) ଓ (c)
(iii) (a), (b) ଓ (c)
(iv) ସମସ୍ତ ଉକ୍ତି
🟢ଉତ୍ତର:
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (ii) (a) ଓ (c)।
କାରଣ, ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲେଡ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (PbO) ବିଜାରିତ ହୋଇ ଲେଡ୍ (Pb) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କାର୍ବନ (C) ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରି CO2 ରେ ପରିଣତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ଜାରିତ ହେଉଛି।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 2: ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି କେଉଁ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା?
Fe2O3 + 2Al -> Al2O3 + 2Fe
(a) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(b) ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(c) ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
(d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
🟢ଉତ୍ତର:
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (d) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଆଲୁମିନିୟମ୍ (Al), ଲୌହ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Fe2O3) ରୁ ଲୌହକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରି ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Al2O3) ଗଠନ କରେ। ତେଣୁ ଏହା ଏକ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 3: ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍କୁ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡରେ ମିଶାଇଲେ କ’ଣ ଘଟେ? ଠିକ୍ ଉତ୍ତରରେ ଟିକ୍ (✓) ଚିହ୍ନ ଦିଅ।
(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
(b) କ୍ଲୋରିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
(c) କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟେ ନାହିଁ।
(d) ଲୌହ ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
🟢ଉତ୍ତର:
ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଲୁହା ଲଘୁ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
Fe + 2HCl -> FeCl2 + H2
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 4: ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କ’ଣ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ?
🟢ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେଥିପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକ ସମତୁଲ ହେବା ଉଚିତ।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 5: ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ଲେଖି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କର।
(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ ଆମୋନିଆ ହୁଏ।
(b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ ଜଳ ଓ ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ହୁଏ।
(c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ର ଅବକ୍ଷେପ ଓ ଆଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଳେ।
(d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
🟢ଉତ୍ତର:
(a) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ମିଶି ଆମୋନିଆ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
N2 + 3H2 -> 2NH3
(b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ ଅମ୍ଳଜାନରେ ଜଳି ଜଳ ଓ ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
2H2S + 3O2 -> 2H2O + 2SO2
(c) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ବେରିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ ଓ ଆଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
3BaCl2 + Al2(SO4)3 -> 3BaSO4 + 2AlCl3
(d) ପୋଟାସିୟମ୍ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପୋଟାସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
2K + 2H2O -> 2KOH + H2
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 6: ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କର।
(a) HNO3 + Ca(OH)2 -> Ca(NO3)2 + H2O
(b) NaOH + H2SO4 -> Na2SO4 + H2O
(c) NaCl + AgNO3 -> AgCl + NaNO3
(d) BaCl2 + H2SO4 -> BaSO4 + HCl
🟢ଉତ୍ତର:
(a) ଦିଆଯାଇଥିବା ଅସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
HNO3 + Ca(OH)2 -> Ca(NO3)2 + H2O
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
2HNO3 + Ca(OH)2 -> Ca(NO3)2 + 2H2O
(b) ଦିଆଯାଇଥିବା ଅସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
NaOH + H2SO4 -> Na2SO4 + H2O
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
2NaOH + H2SO4 -> Na2SO4 + 2H2O
(c) ଦିଆଯାଇଥିବା ସମୀକରଣ:
NaCl + AgNO3 -> AgCl + NaNO3
ଏହା ପୂର୍ବରୁ ସମତୁଲ ଅଛି।
(d) ଦିଆଯାଇଥିବା ଅସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
BaCl2 + H2SO4 -> BaSO4 + HCl
ସମତୁଲ ସମୀକରଣ:
BaCl2 + H2SO4 -> BaSO4 + 2HCl
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 7: ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
(a) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ + କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ -> କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଜଳ
(b) ଜିଙ୍କ୍ + ସିଲଭର ନାଇଟ୍ରେଟ୍ -> ଜିଙ୍କ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ + ସିଲଭର
(c) ଆଲୁମିନିୟମ୍ + କପର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ -> ଆଲୁମିନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + କପର୍
(d) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ -> ବେରିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ + ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍
🟢ଉତ୍ତର:
(a) Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O
(b) Zn + 2AgNO3 -> Zn(NO3)2 + 2Ag
(c) 2Al + 3CuCl2 -> 2AlCl3 + 3Cu
(d) BaCl2 + K2SO4 -> BaSO4 + 2KCl
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 8: ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୂଚାଉଛି ତାହା ଲେଖ।
(a) ଆଇରନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ (କଠିନ) + ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଜଳୀୟ) -> ଆଇରନ୍ ସଲଫେଟ୍ (ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ (ଗ୍ୟାସ୍)
(b) ଜିଙ୍କ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (କଠିନ) -> ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (କଠିନ) + କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (ଗ୍ୟାସ୍)
(c) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (ଗ୍ୟାସ୍) + କ୍ଲୋରିନ୍ (ଗ୍ୟାସ୍) -> ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (ଗ୍ୟାସ୍)
(d) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ (କଠିନ) + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଜଳୀୟ) -> ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (ଜଳୀୟ) + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (ଗ୍ୟାସ୍)
🟢ଉତ୍ତର:
(a) ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
FeS(s) + H2SO4(aq) -> FeSO4(aq) + H2S(g)
ଏହା ଏକ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
(b) ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
ZnCO3(s) -> ZnO(s) + CO2(g)
ଏହା ଏକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
(c) ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
H2(g) + Cl2(g) -> 2HCl(g)
ଏହା ଏକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
(d) ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
Mg(s) + 2HCl(aq) -> MgCl2(aq) + H2(g)
ଏହା ଏକ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 9: ତାପଉତ୍ପାଦୀ ଓ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
🟢ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସହିତ ତାପଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
C + O2 -> CO2 + ତାପ
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ତାପଶକ୍ତି ଶୋଷିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତାପଶୋଷୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
CaCO3 + ତାପ -> CaO + CO2
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 10: ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଥାଏ? ବୁଝାଅ।
🟢ଉତ୍ତର:
ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଆମ ଶରୀରରେ ଥିବା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍, ଜଳ ଓ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହେଉଥିବାରୁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ ଏକ ତାପଉତ୍ପାଦୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଧରାଯାଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
C6H12O6 + 6O2 -> 6CO2 + 6H2O + ଶକ୍ତି
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 11: ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କାହିଁକି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏହି ଦୁଇଟି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
🟢ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପଦାର୍ଥ ମିଶି ଗୋଟିଏ ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
CaO + H2O -> Ca(OH)2
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହାକୁ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
CaCO3 -> CaO + CO2
ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପଦାର୍ଥ ମିଶି ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତେଣୁ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ କୁହାଯାଏ।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 12: ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
🟢ଉତ୍ତର:
1. ତାପ ଦ୍ୱାରା ବିଘଟନ:
ଫେରସ୍ ସଲଫେଟ୍କୁ ଗରମ କଲେ ଏହା ଫେରିକ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍, ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ସଲଫର ଟ୍ରାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ରେ ବିଘଟିତ ହୁଏ।
2FeSO4 -> Fe2O3 + SO2 + SO3
2. ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବିଘଟନ:
ସିଲଭର କ୍ଲୋରାଇଡ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ରଖିଲେ ଏହା ସିଲଭର ଓ କ୍ଲୋରିନ୍ରେ ବିଘଟିତ ହୁଏ।
2AgCl -> 2Ag + Cl2
3. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଘଟନ:
ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ କରାଇଲେ ଏହା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନରେ ବିଘଟିତ ହୁଏ।
2H2O -> 2H2 + O2
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 13: ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ? ଏହି ଦୁଇ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖ।
🟢ଉତ୍ତର:
ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟ ଏକ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ମୌଳିକକୁ ତାହାର ଯୌଗିକରୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ, ତାହାକୁ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
Fe + CuSO4 -> FeSO4 + Cu
ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ୍ ବା ପରମାଣୁ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଦଳବଦଳ ଘଟେ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
Na2SO4 + BaCl2 -> BaSO4 + 2NaCl
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 14: ସିଲଭର୍ ଶୋଧନରେ, କପର୍ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ସିଲଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ସିଲଭର୍କୁ ଅପସାରଣ କରି ସିଲଭର୍ ନିଷ୍କାସନ କରାଯାଏ। ଏହା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟିକୁ ଲେଖ।
🟢ଉତ୍ତର:
କପର୍ ଧାତୁ ସିଲଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସିଲଭର୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ। ଫଳରେ କପର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଓ ସିଲଭର୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
Cu + 2AgNO3 -> Cu(NO3)2 + 2Ag
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 15: ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ? ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ।
🟢ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇଟି ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଅଦ୍ରବଣୀୟ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
ସୋଡିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ ଓ ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଶାଇଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍ର ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Na2SO4(aq) + BaCl2(aq) -> BaSO4(s) + 2NaCl(aq)
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 16: ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ପରିହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦୁଇଟିକୁ ବୁଝାଅ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
(a) ଜାରଣ
(b) ବିଜାରଣ
🟢ଉତ୍ତର:
(a) ଜାରଣ:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ପରିହାର କରେ, ତାହାକୁ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ 1:
2Cu + O2 -> 2CuO
ଉଦାହରଣ 2:
2Mg + O2 -> 2MgO
(b) ବିଜାରଣ:
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ପରିହାର କରେ କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ବିଜାରଣ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ 1:
CuO + H2 -> Cu + H2O
ଉଦାହରଣ 2:
Fe2O3 + 2Al -> Al2O3 + 2Fe
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 17: ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଦାମୀ ବର୍ଣ୍ଣର ମୌଳିକ ‘X’କୁ ଗରମ କଲେ କଳା ହୋଇଯାଏ। ମୌଳିକ ‘X’ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକର ନାମ ଲେଖ।
🟢ଉତ୍ତର:
ଏଠାରେ ମୌଳିକ ‘X’ ହେଉଛି କପର୍ (Cu) ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଳା ଯୌଗିକଟି ହେଉଛି କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CuO)।
କପର୍କୁ ବାୟୁରେ ଗରମ କଲେ ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି କଳା ରଙ୍ଗର କପର୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
2Cu + O2 -> 2CuO
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 18: ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆମେ କାହିଁକି ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଥାଉ?
🟢ଉତ୍ତର:
ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ କଳଙ୍କି ଲାଗିଥାଏ। ଏହାକୁ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା ବା ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ।
ଲୌହ ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସେଥିରେ କଳଙ୍କି ଲାଗେ ନାହିଁ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ବଢ଼ିଥାଏ।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 19: ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ କାହିଁକି ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ?
🟢ଉତ୍ତର:
ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଜାରିତ ହୋଇ ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାଦ ଓ ଗନ୍ଧ ବଦଳିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରାନ୍ସିଡିଟି ବା ଖାଦ୍ୟର ବିକୃତ ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା କୁହାଯାଏ।
ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ତେଣୁ ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଥିବା ଡବା ମଧ୍ୟରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇଥାଏ।
🔴 ପ୍ରଶ୍ନ 20: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଅ।
(a) ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion)
(b) ରାନ୍ସିଡିଟି (Rancidity)
🟢ଉତ୍ତର:
(a) ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion):
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଧାତୁ ବାୟୁର ଅମ୍ଳଜାନ, ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ସହିତ ଧୀରେ ଧୀରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଥାଏ ଏବଂ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
ଲୁହା ଉପରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା, ରୁପା ଉପରେ କଳା ଆସ୍ତରଣ ପଡ଼ିବା ଏବଂ କପର୍ ଉପରେ ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣ ପଡ଼ିବା ସଂକ୍ଷାରଣର ଉଦାହରଣ।
(b) ରାନ୍ସିଡିଟି (Rancidity):
ତୈଳ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ରହି ଜାରିତ ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଦ ବଦଳିଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରାନ୍ସିଡିଟି କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ:
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖୋଲାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତେଲ, ଘିଅ ଓ ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟରୁ ଖରାପ ଗନ୍ଧ ବାହାରିବା ରାନ୍ସିଡିଟିର ଉଦାହରଣ।
💡 Next Step Suggestion: Would you like to proceed with the questions and answers for Chapter-2, ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ: ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ next ?

BSE Odisha 10th Class Odia (MIL) Book Solutions |
BSE Odisha 10th Class English Book Solutions |
BSE Odisha 10th Class Hindi Book Solutions |
BSE Odisha 10th Class Mathmethes Book Solutions |
BSE Odisha 10th Class Geography Book Solutions |
BSE Odisha 10th Class History Book Solutions |